Phủ Đại thời Nguyễn thuộc tổng Đông Yên, Phủ Hà Trung, nay nằm trên địa bàn thôn Đại Sơn, xã Lĩnh Toại, tỉnh Thanh Hóa. Đây là nơi thờ Mẫu Liễu Hạnh và Trần Quốc Tuấn – hai nhân vật có vị trí đặc biệt trong đời sống tâm linh và lịch sử dân tộc.
Nghinh môn trước cửa phủ
Về tên gọi, từ xa xưa nhân dân quen gọi là Phủ Đại. “Phủ” là nơi thờ Mẫu, còn “Đại” gắn với tên làng Đại Phú trước đây. Tuy nhiên, tại địa phương cũng có cách gọi khác là Nghè Đại. Dù tên gọi có khác nhau, nhưng đều phản ánh sự gắn bó lâu đời của người dân làng Đại Phú (nay thuộc thôn Đại Sơn, xã Lĩnh Toại) với di tích này.
Truyền thuyết kể rằng vào năm 1556, có một nàng tiên tên là Quỳnh Nương ở trên trời phạm lỗi làm vỡ chén ngọc của vua cha ngọc hoàng bị đầy xuống trần gian đầu thai vào nhà họ Lê Thái Công ở làng Vân Cát. Tiên nữ ba lần giáng trần, nàng có phép thần thông quảng đại biến hóa khôn lường dẹp ác trừ gian, cứu khổ cứu nạn, công trạng của bà được nhân dân tôn phong là “ Mẫu nghi thiên hạ”. Mẫu Liễu Hạnh được vua Huyền Tông phong là “ Chế thắng hòa đại vương thượng đẳng tối linh thần mã hoàng công chúa” là vị thần tối cao nhất. Mẫu Liễu Hạnh là hình ảnh nhân dân sáng tạo trở thành bốn vị thần trong tứ bất tử của tín ngưỡng dân tộc.
Phủ Đại mang đặc trưng chung của các đền phủ thờ Mẫu, là nơi thờ Tứ phủ gồm: Mẫu Thiên, Mẫu Địa, Mẫu Thoải và Mẫu Thượng Ngàn – biểu trưng cho trời, đất, nước, rừng núi – những yếu tố gắn bó mật thiết với đời sống con người. Đây cũng là biểu hiện sinh động của tư tưởng tôn vinh tự nhiên, đề cao sự hài hòa giữa con người và môi trường sống.
Bên cạnh đó, Phủ Đại còn thờ Trần Quốc Tuấn – vị anh hùng dân tộc kiệt xuất. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai năm 1285, ông cùng quân dân nhà Trần đã rút về Thanh Hóa và tổ chức phản công, giành thắng lợi vang dội. Hình ảnh vị tướng tài ba, nhân đức, gắn bó với nhân dân đã in sâu trong tâm thức người dân xứ Thanh nói riêng và cả nước nói chung. Sau khi ông mất, nhân dân nhiều nơi lập đền thờ để tưởng nhớ công lao to lớn của ông.
Từ thế kỷ XVI, cùng với sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu và Đạo Nội trong dân gian, tục thờ Đức Thánh Trần được kết hợp trong các đền Mẫu với quan niệm “Tháng Tám giỗ cha, tháng Ba giỗ mẹ”. Khi Phủ Đại được xây dựng, cả hai vị thần đều được tôn thờ với hai công trình kiến trúc chính là Đền Mẫu và Đền Đức Ông, tạo nên một quần thể di tích có giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng.
Hàng năm, Lễ hội Phủ Đại được tổ chức vào ngày 9 và 10 tháng 3 âm lịch. Ngày 9 diễn ra lễ khai mạc và lễ rước nước – một nghi thức quan trọng, mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Nước được rước từ sông Lèn – con sông gắn bó với đời sống của người dân địa phương – trong không khí trang nghiêm, rộn ràng tiếng trống chiêng. Đặc biệt, đội tế lễ gồm những phụ nữ có gia đình hạnh phúc, đủ đầy, thể hiện quan niệm truyền thống về sự viên mãn và phúc đức.
Ngày 10 là lễ rước bóng, với đoàn rước gồm những nam thanh nữ tú trong làng. Đoàn xuất phát từ Phủ Đại, đi qua núi Voi, chùa Hoa Dương (chùa Gũ) rồi trở về Phủ để làm lễ tế. Các nghi lễ được tổ chức trang trọng, kết hợp hài hòa giữa yếu tố tâm linh và sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Lễ hội Phủ Đại không chỉ là dịp để nhân dân thể hiện lòng thành kính đối với các bậc tiền nhân, mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa đặc sắc, nơi hội tụ tinh thần đoàn kết cộng đồng. Qua đó, góp phần gìn giữ, phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp, hun đúc tình yêu quê hương, đất nước và hướng con người tới cuộc sống tốt đẹp, nhân văn hơn.